Istorgia
La Refurma
La Refurma dal XVI. tschientaner — la pli gronda ruptura dal Cristianissem accidental.
Las causas da la Refurma
La Refurma è in fenomen multicausal -- ni reducibel a la sola revolta doctrinala da Lutero ni a ina mera crisa instituziúnala. Tschintg ordins da causalitad sa mescleschan.
1. Causas teologicas
Al cor da la Refurma sa chatta ina dumonda soteriologica: co vegn l'um giustificà davant Dieu? La Baselgia medievala tardia aveva sviluppà, sut l'influenza dal nominalissem (Gabriel Biel), la doctrina dal facere quod in se est: far "tge ch'è en sasez" per meritar la grazia. Lutero, furmà da Biel a Erfurt, ha patì profundamain sut questa soteriologia. Sia scuvierta da Rm 1,17 (~1515) costituescha la schlatta fundatrica: la iustitia Dei n'è betg puniziúnala mabain donativa.
2. Causas instituziúnalas
Il papat da la Renaschientscha (Alexander VI Borgia, Julius II "il papa guerrier", Leo X) ha cuntanschì in nivel da mondanisaziun senza precedents. La vendita da las chargas (simonia), il cumul da bënefizis, l'absentissem episcopal e l'ignoranza dal clerus rural -- tut quests èn grieufs documentads. La vendita d'indulgenzas da Tetzel (1517) per finanziar Son Peder a Roma è stà la schintelja d'ina polveriera accumulada dapi decennis.
3. Causas culturalas -- L'humanissem
Erasmus da Rotterdam (Loda da la folia, 1511) preparà il terren tras sia critica dals abusos e sia returnada a las funtaunas (ad fontes). La filologia humanistica -- Lorenzo Valla mussond la faussitad da la Donazion da Constantin -- sapa las tradiziuns medievalas. Erasmus edita il NT grec en 1516: Lutero e ses contemporanis legian Paul en sia lingua originala.
4. Causas tecnicas -- L'stampa (~1450)
Senza Gutenberg, nagina Refurma en questa furma. Las 95 Tesaras circulevan en algunas emnas. En dus onns, Lutero ha publitgà pli ovras che mintge auter autur dapi l'inventiun da la stampa. La stampa ha democratisà il text biblic e ha evità la hierarchia eclesiastica.
5. Causas politicas -- Ils prinzis tudestgs
La structura dal Sontg Imperi Roman -- cun ses prinzis semisuvrans -- ha permess a la Refurma da s'implantar avant che Karl V. pudeva reagir. L'Edit da Worms (1521) condamnava Lutero, mabain l'Elector Frédéric III da Saxonia lu defendeva a la Wartburg. La Pasch d'Augsburg (1555) ha dà ina recugnuschientscha constituziúnala al luteranissem.
L'affair da las indulgenzas -- Declenchatur concret
Johann Tetzel vendeva indulgenzas cun la furmulaziun populara (apocryfa): "Suenter che la moneda suna en la cassa, l'anima salta fora dal purgatouri." (Sobald das Geld im Kasten klingt, die Seele aus dem Fegefeuer springt.) Lutero, pastur da Wittenberg, videv ses parochians cumprar indulgenzas al lieu da sa confessar. El ha scrì las 95 Tesaras -- en emprim in debat academic intern, senza anticipar la reacziun en chadaina declenchada da la stampa.
Ils quatter gronds Reformaturs
Martin Lutero
1483-1546 / Wittenberg
LuteranMonic augustinian, doctor en teologia. Sias 95 Tesaras (1517) avran la Refurma. Translatatur da la Bibla tudestga (1522/1534). Ha mantegnì la preschientscha corporala reala en la Tschaina cunter Zwingli.
« Qua stau jeu, jeu na pos far auter. »
Ulrich Zwingli
1484-1531 / Turitg
Reformà (Turitg)Humanist, sacerdot dal Grossmuenster. Ha refurmà Turitg dapi 1519, independentamain da Lutero. Preschientscha simbolica en la Tschaina. Miert en la battaglia da Kappel (1531).
« Il paun è paun, il vin è vin. »
Jean Calvin
1509-1564 / Genevra
Reformà (Genevra)Giurist humanist. Institutio (1536). Ha organisà Genevra cun las Ordinanzas eclesiasticas (1541): pasturs, doctors, vegls, diacuns. Sia rait da correspondenza internaziunala al ha fatg il Reformatur il pli influent a lunga vista.
« Noss cor è ina fabrica perpetua d idolas. »
Martin Bucer
1491-1551 / Strasburg
Reformà (Strasburg)Dominican convertì. Grond mediatur tranter Lutero e Zwingli. Ha influenzà Calvin durant ses surschder a Strasburg (1538-1541). Fittgì en Engalterra sut Eduard VI. Son irenissem prefigura l ecumanissem.
« Cunvegniain nus emprem davart l essenzial. »
Cronologia da la Refurma (1517-1648)
Lutero a la Dieta da Worms -- La Sola Scriptura en act
Acts da la Dieta da Worms, 18 avrigl 1521 / WA 7, 838 / LW 32, 112
🔍 Analisa
Quest text furmulescha la Sola Scriptura en in context da crisa. Lutero refusa dubbelnamain: l'autoritad pontificala absoluta E l'autoritad conciliara infallibla. Tge resta è mo la Scriptura e la "raschun evidenta." La conscientscha n'è betg suvrana -- ella è ligada a la Parola. Ina furmulaziun che prefigura ils Lumins reschond en in rom da la Scriptura.
📚 Glossari
Indulgenza
indulgentia
Remitura totala u parziala da la paina temporala dal puccat. La vendita da indulgenzas per ils morts (purgatouri) ha declenchà la controversa dal 1517.
DH 1467-1472Cuius regio eius religio
Pasch d'Augsburg, 1555
Sco il prinzi, uschè la religiun -- il prinzi determinescha la confessiun da ses territori. Il calvinissem è exclus fin 1648.
Pasch d'Augsburg, §15Colloqui da Marburg
1529
Emprova da reconciliaziun Lutero-Zwingli. Ha failì sin l'artitgel 15 (Tschaina) -- schlatta fundatrica tranter luterans e reformads.
October 1529Contrareforma
Contreformatio
Refurmas catolicas en resposta a la Refurma: Trient (1545-1563), Jesuitas (1540), Inquisiziun (1542), Index (1559).
XVI-XVII. tsch.Guerra dals pagans
Bauernkrieg, 1524-1525
Revolta sociala che utilisava ils arguments reformaturs da Lutero. Lutero la condamnava violentamain, sustegneva la represchiun. Mussa il conservatissem social da la Refurma magistriala.
WA 18, 291-334📚 Pour aller plus loin
Funtaunas principalas
Monografias da referenza
Tschaina
Cur e nua ha Lutero fixà sias 95 Tesaras?
↩
✓
31 october 1517 a Wittenberg. Lutero las ha tramess a l'episcopus Albert da Mainz. Tenor la tradiziun, el las ha fixadas a la porta da la baselgia dal chastè (Tuts ils Sants). La stampa las ha diffusas sveltamain en Germania e Europa. Lutero s'aspectava en emprim in debat academic intern.
Pasch
Sin tge punt sa sun Lutero e Zwingli schlattads a Marburg?
↩
✓
L'artitgel 15: la Tschaina dal Segner. Lutero: preschientscha corporala reala en, cun e sut il paun e il vin (Hoc est corpus meum = quest ES mes corp). Zwingli: preschientscha simbolica (est = significat). Il Colloqui (1529) ha failì sin quest sulet punt. Schlatta permanenta tranter luterans e reformads.
Politica
Tge munta cuius regio eius religio?
↩
✓
Pasch d'Augsburg (1555): 'sco il prinzi, uschè la religiun.' Il prinzi determinescha la confessiun da ses territori (luterana u catolic). Subjects che na cunvegnan betg ston emigrar (ius emigrandi). Il calvinissem è exclus fin la Pasch da Westfalia (1648).
Irenissem
Tge prinzi ha defendì Lutero suenter Worms?
↩
✓
L'Elector Frédéric III da Saxonia ('il Savi'), 1463-1525. El ha organisà il rapt da Lutero a la Wartburg (1521) nua che Lutero ha translatà il NT en tudestg (Bibla da settember, 1522). Frédéric na s'ha betg convertì apertamain al luteranissem, mabain ha defendì Lutero cunter Karl V.
Trient
Pertge è Bucer ina figura clav?
↩
✓
Mediatur (emprovas d'accord Lutero-Zwingli: Concordia da Wittenberg, 1536). Ha influenzà Calvin durant Strasburg (1538-1541) -- Calvin ha emprendì la teologia pastorala e la liturgia. Son irenissem ha prefigurad l'ecumanissem. Miert a Cambridge (1551) sut Eduard VI.
Mort
Tge ha refurmà Trient (1545-1563) en resposta a la Refurma?
↩
✓
Concil da Trient: resposta doctrinala catolic. Ha definì: 7 sacraments, transsubstanziun, Tradiziun = co-normativa cun la Scriptura, giustificaziun (transformativa, betg forensica), Vulgata latina sco autentica. Ha refurmà: furmaziun dal clerus en seminaris, prohibiziun dal cumul da bënefizis, standardisaziun liturgica.
Lingua
Co è mort Ulrich Zwingli?
↩
✓
Battaglia da Kappel (11 october 1531): ils protestants da Turitg cunter ils chantuns catolics. Zwingli è mort en la battaglia sco chapellan militar. El è vegnì prendì, executà, squartà e brisà. Sia mort ha terminà la primla fasa reformada e avert la via per Bullinger a Turitg.
Ligidar
Tge è l'importanza linguistica da la Bibla da Lutero?
↩
✓
La translaziun da Lutero (NT 1522, cumpletta 1534) ha furmà il tudestg standard (Hochdeutsch). Lutero ha utilisà la lingua da la chancellaria saxonica per vegnir chapì da tuts. El ha studeà ils dialects dals pagans per chattar idiomas natiralas. La Bibla è daventada il fundament da la cultura litterara tudestga.
Calvin
Tge era la Notg da Son Bartlamieu (1572)?
↩
✓
Massacer da protestants franzos (Huguenots) a Paris en la notg dal 23-24 avust 1572, ordinà da Karl IX sut l'influenza da Catharina da Medici. 3.000-5.000 morts a Paris, 10.000-30.000 en tutta la Frantscha. Declenchain tras l'assassinat da l'amiral Gaspard da Coligny.
La Refurma na po betg vegnir reducida ad ina sola causa. Tschintg facturs intercuneids: (1) Teologics: la crisa soteriologica da Lutero e sia scuvierta da la giustia donativa da Dieu (Rm 1,17). (2) Instituziúnalas: ils scandals dal papat da la Renaschientscha, simonia, vendita d'indulgenzas. (3) Culturalas: la filologia humanistica (Erasmus, Valla), returnada a las funtaunas. (4) Tecnicas: la stampa (Gutenberg, ~1450) -- senza ella, las 95 Tesaras na fussian betg diffusadas tras Wittenberg. (5) Politicas: la structura dal Sontg Imperi Roman e la sustegna dals prinzis tudestgs. L'analisa multicausala è essenzials perquai che las explicaziuns monocausalas cattureschan mintgamai ina dimensiun mabain visan la complexa interacziun.
Oberman. Luther: Man Between God and the Devil. Yale, 1989.
Il Colloqui da Marburg (october 1529) era l'iniziativa politica da Philip da Hessen per unir luterans e reformads cunter Karl V. Lutero e Zwingli sa sun messed d'accord sin 14 artitgels sin 15 -- il sulet failiment era il 15. (la Tschaina). Lutero: preschientscha corporala reala en, cun e sut il paun e il vin. Zwingli: est = significat, memorium simbolic. Consequenzas: (1) Schlatta teologica permanenta tranter il luteranissem e la tradiziun reformada; (2) Impossibilitad d'ina uniun politica protestanta; (3) Svilup da dus blocs confessiunals distincts; (4) Calvin ha tschercà suenter ina posiziun mesauna (Concordia da Wittenberg, 1536 cun Bucer).
Lienhard. Martin Luther. Labor et Fides, 1983.
Calvin ha organisà Genevra tenor in ministerium quadrupl fundà sin la Scriptura: (1) Pasturs: predicaziun e administraziun dals sacraments; (2) Doctors (scolasts): instrucziun teologica; (3) Vegls: surveglianza morala da la communanza (Consistori); (4) Diacuns: agid als paupers. Il Consistori (pasturs + vegls) exercitava la disciplina morala, inclus l'excommunicaziun. Il success da Calvin a Genevra ha fatg da quella ina 'scola da Cristus' (Knox): pasturs reformads eran furmads e tramess en tutta Europa.
Manetsch. Calvin's Company of Pastors. Oxford UP, 2013.
Quiz -- La Refurma
8 questions
Q1/8
Las 95 Tesaras dal 1517 eran da Lutero originalamain concepidas sco:
💡
Las 95 Tesaras eran vegnidas scritas da Lutero sco proposiziuns academicas per in debat teologic intern -- betg sco manifest popular. La stampa ha transformà quest text academic en in document polemic pantudestic en algunas emnas.Q2/8
L'Edit da Worms (1521) ha declarà Lutero:
💡
L'Edit da Worms (25 matg 1521, Karl V.): Lutero è declarà eretc e mettì sut il band imperial (Reichsacht) -- in hors-la-loi. L'Elector Frédéric III da Saxonia lu ha defendì organisond ses rapt a la Wartburg.Q3/8
La Pasch d'Augsburg (1555) ha recugnischì:
💡
Pasch d'Augsburg (25 settember 1555): cuius regio eius religio. Mo dus confessiuns recugnischidas: luterana e catolic. Il calvinissem è exclus fin la Pasch da Westfalia (1648). Il dretg d'emigraziun è cuncessì als subjects che na cunvegnan betg.Q4/8
Il Colloqui da Marburg (1529) ha failì perquai che Lutero e Zwingli na pudevan betg cunvegnir davart:
💡
Colloqui da Marburg: 14/15 artitgels cunvegnids. Il 15. (la Tschaina) era inconciliabel. Lutero: preschientscha corporala reala (E). Zwingli: memorium simbolic (significa). Il failiment politic da l'uniun protestanta aveva consequenzas strategicas grondas.Q5/8
La translaziun da la Bibla en tudestg da Lutero è linguisticamain significativa perquai che:
💡
La translaziun da Lutero (NT 1522, Bibla cumpletta 1534) utilisava la lingua da la chancellaria saxonica (gemeines Deutsch) chapibla per tuts ils locuturs tudestgs. El ha studeà ils dialects regiunals per chattar expressiuns natiralas. La Bibla da Lutero ha cuntribuì decisivamain a la furmaziun dal Hochdeutsch.Q6/8
La mort da Zwingli en la battaglia da Kappel (1531) è historicamain significativa perquai che:
💡
La mort da Zwingli (11 october 1531) a Kappel ha marcà la fin da l'egemonia da Turitg en il moviment reformà. Bullinger ha suicedì. L'ax Turitg-Berna-Genevra (suenter cun Calvin) ha substituì l'ax da Turitg.Q7/8
La Contrareforma (Concil da Trient, 1545-1563) ha definì en resposta al protestantissem:
💡
Concil da Trient: resposta a tuts ils punts contestads. Ha definì: (1) 7 sacraments; (2) transsubstanziun; (3) Tradiziun co-normativa; (4) giustificaziun transformativa; (5) Vulgata latina autentica. Furmada dal clerus en seminaris.Q8/8
La Notg da Son Bartlamieu (1572) represchenta en la storia da la Refurma:
💡
Notg da Son Bartlamieu (24 avust 1572): la nobiltad huguenota s'era radunada a Paris per las nozzas da Henric da Navarra. Catharina da Medici ha ordinà l'assassinat da Coligny, tge ch'ha declenchà in massacer general. 3.000-5.000 morts a Paris, 10.000-30.000 en la Frantscha.Score
Bibliography / Bibliographie / Bibliografia
Funtaunas primaras dals Refurmaturs
- Luther, Martin. Werke. Weimarer Ausgabe. 121 vols. Weimar: Bohlau, 1883-2009.
- Calvin, Jean. Institutio (1559). CO 2.
- Zwingli, Ulrich. Samtliche Werke. CR 88-101.
Modul cumplettà — marcar la progressiun.